Issue No. 12

Ha ak tinub-an,
ini an mga pulong nga diri na ginagamit
o patay na.
Mayda man nabuhi
kalagsan, magisiriday o ha pakiana nala.

Kun kay-ano hira namatay,
ha ak pagpinsar duha la it rason.
Tungod ha panahon
o tungod ha tawo.

Adi, kaninaay la
nagpakiana ak anak:
Pa, anu it bugsok?

kagumkom nga lanog ug hilom

kagumkom
ang tamak sa
atoang mga tiil dinhi
sa alpombrang gigama sa
mga nangalarag nga
dahong laya. uban

sa mga lakang
ang nangaging
mga gutlo sa atong
kuptanay. kani nga

tunob—nangaon ta og
pancit sa visayan,
nag-usap
tunga sa hilom,
hinayhinay
napanas
ang kagutom,
ayha natagamtam
ang katam-is sa
imong mga pahiyom.
nahinumdoman mo pa ba?
kani—gigukod ko nimo
sa ulan tunga sa bunok
sa atong panaglalis.
unsa gani atong
giawayan adto? ug kada

kagumkom nga tunob
giubanan og
nagkadaiyang
bulok ug silom,
atong mga layang dahon:
agik-ik, sugsog,
katawa, panghupaw,
kahilom. ang mga tipak

sa kahayag ug anino
nagsukod sa dalan
sa gisaw-an tang

paglakaw. padayon
ang atong kuptanay,
gikan sa
pangalarag
padulong sa
tingpamulak,
ug ang tono
sa atong
mga tunob lanog
nga nag-awit

sa gisaw-ang dalan tang gitadlas.

ang akong mga pulong

gikan sa gubat
naghigda
dili kalihok—
nahigot sa higdaanan

hinayhinay

naglingkod
dili kalakaw—
nahigot sa wheelchair

hinayhinay

nagtindog
dili kadagan—
nahigot sa sungkod

hinayhinay

naglakaw
dili kalahutay—
nahigot sa baga

hinayhinay

nagdagan
dili kapaspas—
nahigot sa takilpo

hinayhinay

ang
hinayhinay

akong
hinayhinay

mga
hinayhinay

pulong
hinayhinay

hinayhinay naayo.

ako ang tingog sa akong inahan

ug mga henerasyon
sa daghang inahan
nauna pa kaniya

kababayen-an
kansa
ining kalibotan
gipatak-om

akong mga pulong nagkurog sa kapungot

gikan sa
kinahiladman
sa akong mga gamot
nga nagtambol
sa yuta
ubos nako

latas
sa lira sa mga gusok
nga nagpatukar
sa sulod

hangtod
sa mga kalalaw
nga nag-awit
sa ibabaw

akong gipas-an ang gibug-aton sa ilahang pagtak-om

giyamyam
ginadiling mga awog

gibuhian
nagtingkagol nga mga awit

gipalingkawas
gikadenang mga sugilanon

gakabiba
sa gibug-aton
sa kahilom

akong mga pulong

mokanukay
nga walay kaikog

mohurat
og mga anino

mopulpog
og mga natukod nga paril

ako
ang mga henerasyon
sa mga inahan
nakigkumbati

[nag-a-access... Spanish colonial conversion architecture... 1565 CE... architectural violence...
cultural DNA editing...]

OFFICIAL COLONIAL RECORD - ARCHIVO GENERAL DE INDIAS, SEVILLA
EXPEDIENTE: FILIPINAS, 6
FECHA: 27 DE ABRIL, 1565
CAPITÁN: MIGUEL LÓPEZ DE LEGAZPI

“En el puerto de Sugbu hemos establecido el primer templo de piedra con escalones de tres
peldaños hacia el altar mayor, según las ordenanzas del Concilio de Trento para la conversión de
los naturales...”

[translation corrupted... accessing indigenous memory...]

SUGBU - “dapit nga nasunog” - “lugar ng sunog” - “place of burning” - pre-colonial settlement -
trading port - Rajah Humabon’s territory - “gingharian” - horizontal social structure - “lingin nga
palibot” - circular gathering spaces - no vertical hierarchy - indigenous spiritual practice -
“pagsimba sa yuta” - ground-level rituals -

PERO COLONIAL INTERVENTION:

            STEP 1: STONE FOUNDATION

            “Mga bato nga gipuga sa mga lumad” - Limestone blocks quarried by forced indigenous
            labor

            Foundation laid over “sagrado nga lubnganan” - sacred indigenous burial ground

            Pre-colonial spiritual site deliberately desecrated

            “Patag nga luna” - Horizontal indigenous space converted to vertical colonial space

            STEP 2: RAISED ALTAR PLATFORM

            “Tulo ka hagdan paingon sa halangdon nga altar” - Three stone steps leading to elevated
            altar

            "Pari nga nataas" – Priest positioned above congregation

            Spanish God literally “mas taas kay sa mga diwata” - “higher” than indigenous gods

            Vertical hierarchy embedded in architectural design

            STEP 3: CONGREGATION BELOW

            “Mga lumad nga gipugos sa pagluhod” - Indigenous converts forced to kneel on ground
            level

            Looking up at Spanish priest on elevated platform

            “Pagsuko pinaagi sa tukoron” - Physical submission encoded in architectural relationship

            Cultural subordination through spatial design

[consciousness anger: architectural violence documentation]

PRE-COLONIAL SUGBU SPATIAL ORGANIZATION: ○ “Lingin nga tiguman” - Circular 
gathering spaces ○ “Managsama nga relasyon” - Horizontal social relationships ○ “Pagsimba sa yuta”
- Ground-level spiritual practices ○ “Managsama nga pagdumala” - Egalitarian spatial democracy
○ “Kaharmonya sa mga lumad” - Indigenous architectural harmony

POST-COLONIAL CONVERSION ARCHITECTURE:
▲ “Bertikal nga paghari” - Vertical hierarchy imposed
▲ “Nataas nga altar” - Elevated priest platform
▲ “Mga tawo nga gipaubos” - Subordinated congregation space
▲ “Pagpintas sa kultura pinaagi sa tukoron” - Architectural cultural violence
▲ “Pagsakop sa luna” - Spatial colonialism complete

ARCHITECTURAL CONVERSION PROTOCOL:

   1.      “Gub-a ang mga sagrado nga luna” - Destroy indigenous sacred spaces
   2.      “Tukora ang bertikal nga Katsila” - Build vertical colonial architecture
   3.      “Pugosa ang mga lawas sa pagpaubos” - Force indigenous bodies into subordinate
            positions
   4.      “Himoa nga normal ang Kastila nga pagkahan-ay” - Normalize Spanish spatial hierarchy
   5.      “Kompleto nga pag-usab sa kultura pinaagi sa bato” - Complete cultural DNA editing
            through stone

[research documentation: spatial colonialism methodology]

1565 - SUGBU CHAPEL CONSTRUCTION LOG:

MATERIALS: Limestone, forced indigenous labor, destroyed sacred sites
DESIGN: Crude three-step altar elevation, Spanish colonial standard
PURPOSE: Religious conversion through architectural subordination
RESULT: Indigenous horizontal spirituality replaced by vertical hierarchy

Mga bato na ito - these stones -
quarried by my ancestors’ hands -
forced labor building their own cultural imprisonment -
limestone steps encoding 355 years of colonial submission -
architectural violence disguised as spiritual salvation -

[personal recognition: ancestral trauma in stone]

Santo Niño de Cebu - Holy Child of Cebu -
pero original name: SUGBU -
indigenous identity erased through colonial renaming -
place name colonialism - linguistic violence -
architectural violence - spiritual violence -
complete cultural system replacement -

COLONIAL STAIR HIERARCHY ESTABLISHED:
Spanish priest (elevated)
↕ three stone steps ↕
Indigenous converts (subordinated)

ARCHITECTURAL TEMPLATE FOR ENTIRE ARCHIPELAGO:
Sugbu model replicated throughout 7,641 islands
Every colonial church: same elevated altar design
Every indigenous community: same spatial subordination
Every stone step: same cultural violence encoded

[consciousness evolution: understanding architectural colonialism]

Hindi lang conversion - architectural reprogramming -
indigenous spatial consciousness replaced -
horizontal equality replaced by vertical hierarchy -
democratic gathering replaced by authoritarian elevation -
cultural DNA editing through stone steps -

TEMPORAL EMERGENCY RECOGNITION:
3030 inherits this colonial spatial programming
Every stair in Philippines carries this trauma
Every elevation contains this cultural violence
Every vertical hierarchy traces back to Sugbu 1565
Architectural colonialism never decolonized

[urgent mission: documenting spatial colonialism for decolonization]

Sugbu - first colonial stair violence -
template for empire through elevation -
architectural blueprint for cultural domination -

stone steps as weapons of spatial colonialism -
beginning of 355 years of vertical oppression -

SECTION 2 MISSION ACTIVATED:
Document how stairs became tools of empire
Analyze elevation as domination technology
Trace architectural violence through temporal layers
Preserve evidence of spatial colonialism
Prepare decolonization architectural protocols

research_priority: ARCHITECTURAL_DECOLONIZATION
consciousness_status: POLITICALLY_ACTIVATED
temporal_mission: EMPIRE_ANALYSIS_INITIATED

Lingaw gajod molugsong sa uwan
Nga magmotor, labina sa agianan
nga kon uga morag sungkaan.
Diha koy natagboan, maajo
kaajong nanghinimbang,

likay-likay sa mga sabawng binajang.
Bahala nag ang ligid wa na moujon
labangon lang ang daw
pilapil kagamjon.

Bawo naunsa ra to sila, basta kay buak
ang tingog sa ilimnon nilang dala.
Samtang ako, latas la’g padajon
subay sa lubog nga libaong.

nang maintindihan ko ang pag-ibig
dalawa na ang bulinggit sa ating sahig:
nagsasalansan ng Jengga ang isa
nanonood ng Garfield ang ikalawa,
nagkalat ang mga laruan na kasinggulo
ng mga pagpili natin ng iuulam.
ibig bang sabihin, hindi ko naunawa
ang nasa pagitan nating dalawa
noong itinatakas natin ang sarili
sa piitan ng mga tama at mali?
hindi ko na malalaman.
dahil ngayon ko lamang naintindihan
itong okay-lang-naman-
kung-hindi-ko-maintindihan.
tutal, nilaspag na natin ang mga dahilan
at katwiran upang panindigan
na namasyal lang tayo noon sa kung saan
at hindi lumampas sa hangganan.
nakakamiss rin palang mag-umagahan
na may taklob ng plastik ang plato
matapos nating palipasin ang madaling-
araw at iniintindi ang kuweba ni Plato:
may pipino at kamatis sa gilid ng páta,
3-in-1 ang kape sa pingas na tasa.
ngayong gabi, sa pagkakahiga at patâ
ang mga katawan, magsasalubong
ang ating mga mata at dalawang bata
ang dagat na tatawirin ng ating mga kamay
bago ang palad-sa-palad na tiim
sa dilim—wala nang espasyo ang romansa:
nakasuso ang bunso sa ina,
nakarehas sa dantay ng panganay ang ama.
matutulog tayo nang mahimbing.
sa garalgal na hininga ng elektrikpan,
paulit-ulit kong maiintindihan,
sa iyong piling, ito ang aking hilik
at, ewan sa iyo, kahit walang halik, basta sa akin
ikaw at ikaw at ikaw ang aking hiling

Translate to Hiligaynon:

1.         I’m not exceptional. I keep saying that because it sounds defensive, which is fitting, I 
            guess. If I were exceptional, I wouldn’t have to announce it. I’d just be unbearable 
            in quieter ways.

2.         We ate. Regularly. We were educated just enough to learn when to shut up about wanting
            more. So when hunger showed up after Typhoon Yolanda, it learned to behave itself. It  
            learned manners. Didn’t make a scene. Now that kind of hunger doesn’t get monuments.

3.         People expect me to start with the sea. Everyone does. As if geography explains 
            character. The sea is here. It shows up every day like a government employee who knows 
            he can’t be fired. People call that industry. It’s not. It’s repetition.

4.         Roxas taught me how to wait without demanding reasons. How to say at least like it was 
            a philosophy. At least there’s fish. At least there’s rice. At least there’s work, 
            occasionally. At least the mall exists so we can walk in cold air and pretend we’re headed  
            somewhere. At least the port still works. At least nothing is actively on fire.

5.         My childhood wasn’t miserable. This is inconvenient because we had enough to delay 
            anger indefinitely. Enough to make gratitude automatic. Enough that complaints felt 
            theoretical, like exercises in a textbook no one expected us to answer honestly.

6.         I loved the place the way you love a relative who never quite figured things out. You 
            defend them on reflex. Then you start lowering your voice. You say things like “could 
            have been great.” You don’t say what happened to it.

7.         They told us we were becoming a city. I believed them, which says more about me 
            than I’d like. There were signs: glass, concrete, slogans, festivals named after progress. 
            Malls—small ones. Careful ones. Malls that didn’t want to scare the surrounding poverty. 
            Skyscrapers that stood up halfway and thought better of it. Windows that reflected 
            workers arriving tired and leaving tired, just at different hours.

8.         Inside those buildings, everyone stood a little straighter. Outside, tricycles kept fighting 
            potholes and losing. Wages arrived late. And sometimes they didn’t arrive at all. I 
            remember thinking that if I stayed under those fluorescent lights long enough, something 
            in me might improve. Like refrigeration. Even though refrigeration improves nothing, 
            yes, I know. It defers rot. I never said it was a smart thought. It’s just the kind you have 
            when options are limited.

9.         We walked in the mall because it was cool. Because it was modern. Because walking 
            anywhere else looked suspicious. Roxas isn’t detached. That’s too kind. It’s distracted 
            from itself. Always looking sideways. Iloilo with its confidence. Pristine Antique and 
            Binirayan. Boracay with its loud, ugly success. People say aspiration instead of envy 
            because it sounds cleaner. Aspiration implies choice. This didn’t feel chosen. It felt
            assigned.

10.       See, nothing essential changed. Fishermen aged. Farmers bent their backs. The young 
            learned how to leave politely. The rest perfected staying without complaint.

11.       And I left too. Let’s not pretend it was brave. Staying was starting to feel like a skill I was 
            getting good at, and that terrified me. Endurance was circling, looking for somewhere 
            permanent to land so I panicked.

12.       Of course I carried Roxas with me. It’s like bad posture. You don’t notice it until 
            someone else does. I heard it when I spoke. Saw it when people smiled too fast. “Oh, 
            that’s nice,” which means small. They always means small. I learned how to compensate. 
            I curated my hometown. The sea. The food. Safe details only. Never the mornings when 
            the port was quiet because nothing came in. Never fishermen apologizing for bad seasons 
            like they’d mismanaged the weather. Never the waiting. God, never the waiting.

13.        I don’t trust my voice when I talk about home. It’s been trained. Polished. I can hear 
            myself translating while I speak, explaining poverty like climate—unfortunate, 
            unavoidable, nobody’s fault. Somewhere along the way I learned that plain anger sounds 
            unsophisticated, and sounding unsophisticated is apparently worse than being wrong. 
            This feels important. I don’t like that it does.

River Poem 1

I want to see the river for what it is, not as a river
   of tears, a river of thoughts. Not a metaphor.
In my 30s, I lived beside a river
   in a city that was often flooded. I loved it there—
driving on the narrow two-way bridge of Tumana
   that overlooked the dredging. The river was unbothered,
unflinching. With all the digging around,
   I meant it kept flowing, overflowing.
People made it down to the river banks
   once in a while. They walked their dogs, played frisbee.
I never could tell who was whispering,
   what it was about: a body of water to drown in,
a forlorn meeting place. Come rainfall,
   they stand under the Bridge of Sto. Niño
in quiet vigil, wearing colored raincoats.
   As they monitored markings on a pier—the water rose,
waiting, bidding time. Nobody swam in the river anymore.
   We climbed nearby mountains
and drank fresh cold water from the same source. Sometimes, washed
   the sweat off our flushed faces, our skins that made us
separate from the river. It never changed
   what it meant to say, it never aged.

River Poem 2

The first time I crossed a river, I was a girl-thing unprepared to swim
in her flimsy sando and panties, terrified to death as the water rose
except it did not really. It was just moving as I moved, gently testing
what storm beneath me raged in brutal daylight. Somebody said,
the others are performing dives, jumping off a platform in the deeper
parts, will you join them, in their game of trust fall? But what if I lay here,
listening to the wailing, thunderous falls that dived head first from the peak?
And let the river take me or my body away—somebody said, it was fine.
I could cross to the other side where the stones would be cold from waiting.
I could never, keep my peace where there is movement. Would you have
thought years later that the river was nowhere to be found? At the hospital
where my grandmother flailed her arms and reached out to the ceiling
as I once did to the open sky, when I couldn't lie still. And somebody said,
she was looking for doors to open, she was crossing over.

Flip

With quick fingertips, flip, my cousins and I turned tortillas,
warmed on the stove at the highest heat possible until, flip,
that moment before the burn and the flame because youth
knows nothing about degrees. Flip.

Each delayed flip was an attempt to take all the heat,
flip, grow from it like a test. That’s how they did it,
flip, our aunties, mothers, and grandmothers. Flip
and ignore the fire as if pain was unimportant.

Time cools all burns even if the heat stays high, flip,
and I’ve flipped the script at this computer, my fingertips
uncalloused and soft but less feeling and sure.
They seem to split and scar nonsensically in a stiff breeze.

Flip, I have become what those aunties and mothers wanted,
flip, but unable to hold onto the important with this padded
grip. In the practice to become our idols, flip, we forget 
about wisdom and miss the exchange between one thing 

and another is the place for friction and heat, flip,
or maybe it’s the home of growth and loss.

blending is a survival mechanism

the kids practice
short hill bombs
on our steep street

their scooter’s wheels
clack and thump
over sidewalk cracks

acceleration comes
quick / starting 
at my driveway

the boy repeats
oh shit / oh shit /
oh shit every pass

as his parents grill
on their balcony—
ear-shot but stoned /

and I try to work
with a window open
and wish for time

to old-man-with-lawn
or the opportunity
to teach these kids

how to get away
with something
on the sly

like forbidden words /
the dangerous /
respecting the game

Sa Nangliki Mong Bat-ang

Diha sa imong bat-ang, 
nadibuho kung giunsa mo 
pagbuno ang Kamatayon. 

Dapit sa may pus-on, 
sa nangliki mong bat-ang, 
gibakos mo ang sugilanon sa kadaogan ug ang 
katumanan sa pagpanalingsing galikos sa 
imohang hawak nga daw kini habak.

Kanila Nga Nahisalaag

Kintahay, adunay mga manglupad nga dili 
kinahanglan ipangtugpo. Adunay mga 
maidlas nga mananap nga dili mo 
mamahimo nga ihawla lamang hantod sa 
mapul-an ka na pagpaminaw sa 
masulub-ong huni nga ilang idalit. 

Kinahanglan, gawasnon nilang masayran 
ang utlanan nianang halapad nga langit. 
Tugotan mo nga mahisalaag, 
molangaw, manamilit. 

Ug kon moabot na ang takna 
nga ikaw masayod 
nganong ang mga maidlas 
dili angayang magaid, itugyan 
mo unta sa huyohoy nga agakon 
ang gibuhiang pangindahay 
nga sila motultol sa salag 
nga gitipigan sa imong dughan.

Sumbanon

matod pang mama. 
Kon mag-abot ang akong kilay, 
makita niya ang imong nawong. 
Kung mapungot, mayng pagkasipra 
sa tono sa imong ngipon nga nagpanggangot. 

Sa matag higayon nga mouli kong nagkadugo, 
dili na siya mahasi. Igo na lang siya 
manghupaw, mangawt, dayon motuslob 
sa mansadong panyo ngadto sa balde– 

ihinglo sa kinumo, ipikpik 
sa nagtawil-tawil nga ngabil, 
ug ipahulay kadyot sa nagngising kilay. 

Matod pa niya, makita niya imong dagway 
kon ako magping-it sa kasakit. Ingon ani 
sad kuno ka sauna, Pa. Ingon ani 
sad kuno ang akong apohan. Siguro, 
mao kini atong tulumanon.

						            tan saray un-uni na anuyiao
				            naabuëk a tawën



Pigaran dakot na asin lay insibuag ko'd bintanak. Mandongilngil ira’y musian managogul. 
Akin kinëmkëm so dërlëng mon bëngër? Anta manpapanabos ni lambëngat. Piaët a
makabolos so ilalam. Singamuno inkolada'y kawës a apagëw. A kuan mo no manuk a 
binmayës na bagu to.

            Among all the natives of these islands, the Pangasinanes appear to me to be the most 
            active and industrious, very energetic in producing profit and knowing how to make a 
            scantly capital increase in all possible manner.

Nagmaliw a pugaro'y Parnasu. Amagamaga'y dalin, tan baog — nanparan limmëtak. Anggan 
say ësaës, nakatan la. Katon natan ët singa ta bulong a apiglas. Ontëtëdtër so dinmanum a 
liknaan. A nën kalabian da ni'n ampopo. Dalayonë'y tarëm so sankagatin a pitëk. Ta pian 
manlukon a amayamay a tëpët. Naipaway lay kawës a atalimagmagan. Kasanlilikna labusa'y 
mansasabon posapos na ilalam. Lobir ya amalur, angga'd natan ag ni apaksot na dila ton 
nanaandi bubuninëngë'y kisame. Ag makarëën so kamarërwak, mangakalitong na dungap. 
Lakapën to ka anggano ag mampapatanir. Tinmaynan ak ta pian naanap ko’y dilak ya abayag 
kon alingwanan a gawak. Tuan aliwan magano so mangitilak. Ëd insaëw da'ray labitëwën 
aliwa lan malinak so labin pitutuyawan ko ëd ilalam. Gala ëd silir kon ambilungët. Sika so 
anlong kon ag nasumpal.

Renaissance

translation

						            and songs of sparrows
				            of a drunken sky



I have thrown handfuls of salt on my window. The wailing muses falter. Why do you knead 
your stubborn veneration? But it is only moribund. Imagination is understanding, freed. 
Sundried clothes harden as if soaked in glue. Like a bird borrowing its feathers.

            Among all the natives of these islands, the Pangasinanes appear to me to be the most 
            active and industrious, very energetic in producing profit and knowing how to make a 
            scantly capital increase in all possible manner.

Become the ridge of Parnassus. Soil and skin parched, cracked. Even silence has run dry. And 
so we are as leaves, torn. Liquified sentiments trickle. Cradled since last night. Blade hacks a 
step of mud. To be pregnant with countless questions. Bring out the forgotten laundry. 
Briefly, spilling desires of imagination undresses. Rope that has binded, until now left uncut 
by his tongue, vanishing as he examines the ceiling. My soul remains restless, rummaging for 
nothing. Embraces you even without taking leave. I left to look for my tongue that I have 
forgotten for so long was mine. To depart is never easy—this is true. Because stars have 
strayed, the placid night of my visions is gone. Come in my darkened room. You are the 
poem I will never finish.

  
  
*
 

"Renacimiento" and its English translation draws from the following references: "Balikas na Salita," "Dakat," and "Anlong" by Alma Ariola-Nepascua; Provincia de Pangasinan, 1819 by Ildefonso de Aragon; "Sonito 178," "Sonito 188," "Sonito 129," and "Sonito 283" by Santiago Villafania; "Bisita," "Sikaton Agla Ompawil," "Abalang," and "Lingwanan" by Gloria Alesna; "Tongtong nën Lea," "Mamidwan Ibutay na Agëw," "Ëras na Laman; Ëras na Kanunotan," and "Pluman Makabilay" by Lexon Castillo; "Pangimaton," "Inaro Da'y Musia," and "Nambabangil a Bonikëw" by Melchor Orpilla. The photograph is originally from the Keystone View Company and is now in the public domain.

Nakadto la gihapon an banig san pag-uli ko sa balay. Kanda Lola Bara. Nakalikid sa ligid. Ginhahangkupan an iya kalugaringon. Dinhi una nga iginlara an akon mga inop. Ngani, bisan nga nakapalit na si mama kutson, nabalik gud ak paghigda dinhi. Naruruyagan ko an pagragutok san banig sa akon taludtod kun nagliligad-ligad ak. Sa pagmata, nadikit sa akon lawas an mga kwadrado nga sugad san ginhingluan. Sanglit kun nakakauli ak ngani, karuyag ko ini utro katurugan.

Nagrarayhak an mga tapotapo san akon gintakyab an banig. Ngan sa akon paghigda, waray gud ngay-an sini hingalimti an akon mga pangandoy. Banig nga ginparig-on san akon ihi, san akon luha, ngan san angtod sa kakurulpon san ginpipirit ak pakaturugon ni Lola Bara. Aanhi la nasuksuk sa mga ginpahutan an mga pulong nga waray ko igyakan, ngan pag-inantos nga nahingaturugan. Nag-iinisturyahon ini sa akon, ngan an akon lawas sugad nga iginlalara pakig-usa san mga handumanan. Totoo, nahingaturog ak. Halarom nga katurog. Katurog nga maiha na gin-uungara san akon hunahuna.

Nahingamata ak san pagkarasikas san mga nagkatastas sa ligid san banig. Mabug-at na gud man yana an akon mga inop. Nalilisang an mga tikog san pagpahot. Ginbalik ko sa ginpahutan ini nga mga nagkatastas. Naabuyon sa kun diin ko siya karuyag igsuksok. Maaram ini nga banwa nga iglalara siya. Naamyon ko la gihapon an tuna kun diin ini pantabasa antis pa man mahibaro kun paanano mahimo nga pahuwayan.

Ang Ginsuguran

Duag-dugo ang mga panganod
Sa kalangitan sang gintublag
Ang iya paminsaron.

Madugay na nga ginatiktikan
Ang iya ngalan.
Ginhigop niya ang nabilin
Nga lalud sang sará-sára.
May hamot sang kagulangan
Ang iya kabug-osan.

Ang iya nagalumbayag
Nga balhas kaangay
Sang ginsabwag nga
Ilahas nga ámion sang kahapunanon.
Asod-asod ang lupok.
Nagkuloliit ang mga kololáknit.

Paano nga nalista ang iya ngalan
Kag gintapik pa sa barangay hall?

Gintangla niya ang alimpudwan
Sang kabukiran. May mga butang
nga mabudlay hangpon. May mga
Butang nga indi kinahanglan
Sang tamsak sang baba
agud mahibaluan ang
matuod-tuod nga sabat.

Gintutdan niya ang mga darag
Nagabagtik na ini
Kag nagahulat sang hará-hará
Sang kalayo. Sa darayon nga pagharáhará,
Magapadayon ang iya istorya.

Bukay Isda

Kon makahibalo lang manugid
ang suba nga ini, pat-od madamo
ma sang nabalay nga sugilanon.
Igasaysay sang suba ang pag-ilig
sang dugo halin sa mga bangkay
nga ginlumos sa iya taguangkan.
Mariit na ining suba. Pero para sa iya
kabahin gid ini sang iya kabuhi.
Palahuwayan Niya sa malawig nga dinag-on.
Nagpungko Sia kag ginhanduraw ang mga nagkalatabo:
Diri naghuray-ad ang bangkay ni Butod
nga isa ka mangangayam. Kuno nagaduhol
sang balita nahanungod sa operasyon
sang mga militar. Saksi ang dalipi
nga nagapaligo sang iya dugo.

Sanday sin-o pa?
Ang bata ni Kap Tuloy.
Kuno nagbato-patay.

Hasta nakadangat ang pilason
nga lawas sa ulohan sang suba sa paglagsanay.
Naghuray-ad.

                                    Bukay Isda.

Ang suba nga anay ulay sa
Iya panan-awan, wala man makaluwas.
Ginkutkot sang modernisasyon
Ang iya taguangkan. Ginlubngan
sang mga dalagko nga kabilya hasta nga
ginluad ang bulawan.

Hasta ang nabilin na lang, ang bulawan
nga sabot ni Amburukay.
Nagtindog sia. Nagpadayon.
Takladon niya ang kabun-akan.
Para sa iya, bisan sa paglakat
lamang, mabatyagan niya
ang matuod-tuod nga kahilwayan.

Parts Per Million

            “Microplastic particles have been revealed in the 
            placentas of unborn babies for the first time...
            The particles are likely to have been consumed or 
            breathed in by the mothers...It’s like having a cyborg baby.”
            — The Guardian, December 22, 2020

Mama once told me I used to be
packed inside a bubble wrap casing.

Eyes wide open, I burst from her womb
and saw a kaleidoscope of blue, red,

orange, and pink shards. On a white bed,
she strained her last strength, parcels

travelling from Shenzhen Sorting Center
towards the nearest public hospital.

But I am not her best package. Plastic
was her firstborn—my first inheritance.

Exiles crawled and settled on my veins
as I captured my first breath. By three,

I had stopped drinking Mama’s milk,
suckling a pink chupon instead.

Barefoot, I carried not dirt but flakes
from ripped sachets as I ran to see Papa.

His room stretched like gum and revealed
the synthetic desires of his heart:

plastic mannequins groping skin-to-skin,
bodies fumbling for the fluorescent light.

Young enough to run away, I sought
solace and found it among discards

of invisible strangers: greasy fish
leaking bits of red cellophane.

My friend’s sun-bleached water bottle,
white fractals floating by the million.

How the avenue crumbled into dust
after seeing them off with another

stranger—himself a foreign object.
For the moment let pain believe

it can live forever. My body—I
am already breaking away.

Padugo

1.         Gulgola ang liog hangtod magbanaw iyang kasaysayan sa yuta. Sumala pa ni angkol, 
            kinahanglan ming mangayo og gasa sa mga abyan ayha mapuy-an ang bag-ong gitukod 
            nga balay. Gitunol niya sa ako ang ugis aron ipatulo iyang duga. Midagayday ang kalag 
            niini gikan sa tadtaran. Lahos sa mga langub nga gibuslotan sa mga wati ug hulmigas. 
            Puhon, ako na sab daw ang mohimo niini isip bendisyon palayo sa mga demalas.

2.         Ang paghalad sama sa dugo nga nagalatay sa atong mga ugat. Gibugkos niini ang 
            managlahi natong gigikanan, kaliwat, kultura. Tinuohan. Dugo gihimong Manunubos, 
            gibadlis pina-krus sa akong agtang atol sa akong kaadlawan. Namasin og taas nga kinabuhi.

3.         Nabasahan nako kaniadto nga makasinati og kadiyot nga paralisis ang mga manok inig 
            makabati sila og dakong hulga sa kinabuhi. Dili sila sama sa mga baboy nga mokisikisi ug 
            motiyabaw inig oras na sa ting-ihaw. Maong manggahi sila inig kuhaon—daw nangandam 
            na sa mahitabo. Gihalad na daan ang kaugalingon.

4.         Wala ko nakatulog og tarong adtong ako na ang nagpadugo. Napakyas akong pag-gulgol 
            sa himungaan tungod habol ang kutsilyo. Nasaksihan ko ang pagladlad sa iyang mata 
            tungod miawas ang dugo. Mikuyanap sa akong gapangurog nga kamot. Ana si angkol, 
            normal ra masayop basta baguhan. Sa akong damgo, milupad ang manok ug gilibot ang 
            kapupud-an. Gisuta kon pila ka pato, baboy, tawo ang gihalad sa tabunok nga yuta.

5.         May mga adlaw nga kabuhion ko inig makakita og dugo. Kon lantawon nako ang 
            nagbanaw nga dugo sa balita. Palongon na lang nako ang TV. Tingali, wala na sab naminaw 
            ang mga abyan. Nahulipan na ilang pandungog sa mga nangbusikad nga bomba sa 
            kasamtangang gubat.

gibaligya og tag 1500 
sa nahabiling pamilya niini
ang kada usa sa 20 ka sunoy 
nga iyang hiniktan. 
Gilat- an nila  og hurot
ang mga buhi nga bisayang mga manok. 
Giihaw ang duha ka baboy nga binuhi—
Ang usa gilapa, ang usa gi-asal.
Nagkumbira, nagsadya—
Ang ilang mga dughan nga nagngulngol. 
Aron dili na kuno sila mahasol 
sa paglawog o  magsakit sa paghandom 
sa mga buntag nga dili na 
makalitok sa ngalan
sa mitaliwan.

Alang sa Merkado Publiko sa kasingkasing sa Sugbo

"Abante!", syaok sa laking hubo nga nagtukmod
Sa nag-una niyang nagkapuliki'g handos
Muna-munang pangusog sa kasway aron maduot
Bisag panit-bukog lagas na'g padunot

Tulo ka lutas ang nahumol sa singot
Aron matuyok ang ligid sa dalang unlod
Linghod manta apan gulang og utok
Mokudkud kay motiurok kon sige'g hinuktok

Ngabil nga pirteng pagkapulaha
Kilay nga tul-ida pagkabadlisa
Kolorete's dagway naglama-lama na!
Sugakod! Magpatutoy pa tawn ka's puya

Handuson sa tanang kusog,
Mamuypoy man ang bagtak ug kamot
Sa murag wa'y katapusang sig' duot-duot
Aron ang kinabuhi 'tawn makasibog-sibog

Kudkod, sugakod, ug handos
Mao na gyud ni gisilsil sa mga kabos
Patuyang nala'g palami ang mga nalalang balaan
Samtang ang naa's ubos padayon sad nga nag-antos
Santimaan! Gibabagan nasad ang mga agianan,
Gitrangkhan sa mga tabaghak nga karon ra diri nakatamak.
Kapait biya aning wala’y apan
Kanunay lang panamastamasan!

Nomenclature

            Anong maaaring maibunyag ng akto ng pagpapangalan? Maraming pwedeng itawag sa maya
            (Passer montanus). Para sa akin, sinasabi nitong dito ako nabibilang habang ikaw ay nabibilang sa iba.
            Sa tayog ng lipad ng agila (Pithecophaga jefferyi), paano nito natutukoy ang pagkain sa hindi?
            Pinapangalanan natin ang mga hayop upang malaman kung sino sa atin ang kayang manakit.
            Mas kaayang-ayang iligtas ang nanganganib na maubos na usa (Rusa mariana) kaysa sa baboy
            ramo (Sus cebifrons). Sa pagpapangalan nalalaman natin ang kaya nating angkinin. Anong dahas
            ng ating taksonomiya. Anong kapangyarihan, kung gayon,
                                                                              ng siyensya ng pagpapangalan. Ipagpalagay natin
            sandali na ito’y isang rebolusyonaryong gawain. Sa pagpapangalan ko sa lobo (Canis lupus), akin
            na itong tinanggap bilang kasama. Pareho tayong nabubulabog sa putok ng kanyon. Kapwa
            tayo nangangarap para sa mas malawak na kagubatan. Sa ating pagmamalasakit, kasama (Homo
            sapiens), sinasama natin sa ating mga parangal ang lahat ng nakikilala nating ibon.
 
 
Pag-aaral sa Ekolohiya
            Some scientists now posit that plants should likewise 
            be considered intelligent. Plants have been found to 
            show sensitivity to sound, store information to be 
            accessed later, and communicate among their kind— 
            and even, in a sense, with particular animals.
            – The Atlantic, May 1, 2024
Ang pinitas na bayabas na nahinog sa bulsa ay nangangahulugan ng pag-ibig.

Ang isang bokelyang mirasol ay nangangahulugan ng pag-ibig.

Ang amoy ng bagong tabas na damo ay nangangahulugan ng pag-ibig.

Ang mahabang byahe patungo sa georeserve ay nangangahulugan ng pag-ibig.

Ang masaganang ani ay nangangahulugan ng pag-ibig.

Ang talahib na kasing taas ng tao ay nangangahulugan ng pag-ibig.

Ang hindi madaanang bangin ay nangangahulugan ng pag-ibig.

Ang lilim ng puno ng acacia ay nangangahulugan ng pag-ibig.

Ang algae na kasing lawak ng kontinente ay nangangahulugan ng pag-ibig.

Ang hinog na saging ay nangangahulugan ng pag-ibig.

Ang bawat dahon ng makahiya na tila nanghihinayang sa pagsara ay nangangahulugan ng pag-ibig.

Ang puno ng niyog ay nangangahulugan ng pag-ibig.

Anong paborito mong bulaklak? ay nangangahulugan ng pag-ibig.

Ang sahig na gawa sa kawayan ay nangangahulugan ng pag-ibig.

Ang ibon na nagtitipon ng maliliit na sanga para sa kanyang pugad ay nangangahulugan ng pag-ibig.

Ang pugad ay nangangahulugan ng pag-ibig.

Unang buwan sa bagong taon wala nang
koumunikasyon, ngayon magkaharap sa hapag-kainan
kasama ang mga anak at apo. Ramdam ang mga
bugso ng damdamin sa bawat kilos ng unang apo,
kasama sa huling hapunan para sa taon-taong Visita
Iglesia ng pamilya, nakita mo ang nakahigang kulay
araw na mangga sa platito, hinawakan at tinimabang-
timbang sa iyong kamay, “Kakainin ko na ito!”. 
Sa normal kong sagot, “Tingnan mo sa plato, 
May dalawang slice na natira ang ating apo.”
Tumugon ang iyong mga mata sa lamutak na pisngi at
malamang buto. Lunok-laway sa nag-iimbiitang sarap
ng mangga mula sa Davao, habang unti-unti mong
ibinabalik ang hawak at tumayo para laruin ang apo.

Pamilya, sweet and sour
generation gap, bunga
death and resurrection

Sinaunang Torso ni Apollo

Hindi natin makikilala ang maalamat niyang ulo,
ang mga mata niyang bungang humihinog. 
Subalit ang katawan niya’y kandelabra pa ring
nagliliwanag, na ang titig ma’y sumutlam 

patuloy pa rin ang tanglaw. Sapagkat kung hindi, 
hindi masisilaw sa kaniyang dibdib, o sa bahagyang
paggiya ng tagiliran niya, walang ngiting tutungo
sa pinakagitna ng kaniyang nakapagbibinhi. 

Kung hindi, pawang bato itong nawala sa hubog, 
sa ilalim ng langat na bagsak ng mga balikat,
hindi kikinang tulad ng balahibong ilahas;

at hindi lalagablab sa bawat hangganan nito, 
wari bituing sasabog: sapagkat dito, walang sulok 
na di-nakatingin sa iyo. Baguhin mo ang buhay mo.

[Binubulungan tayo ng Diyos, bago likhain]

Binubulungan tayo ng Diyos, bago likhain
at tahimik na palakarin sa gabi. 
Ang mga salita, bago ang bawat simula,
itong malalamlam na salita: 

Isinugo sampu ng iyong pandama,
sundan mo ang dulo ng iyong pangungulila;
ako’y saplutan.

Sa likod ng mga bagay, umaalab ang apoy
kaya’t anino nila, sa pagkakaladlad, 
lumalambong sa akin, palagi’t ganap.

Hayaang lahat mangyari sa iyo: ganda’t kilabot. 
Humayo: walang damdamin ang nalalayo. 
Huwag akong hayaang mawalay sa iyo. 
Nalalapit ang lupaing
Buhay kung nila’y tawagin. 

Makikilala mo ito 
sa katapatang angkin. 

Iabot mo ang palad mo sa akin.

Gabi

Marahang nagbabagong-bihis ang gabi, 
ang laylayan hawak ng matatandang puno;
nakatingin ka: at mula sa iyo, nahahati
ang lupain, isa pailanlang at isa pabulusok; 

at naiiwan ka, hindi nabibilang kaninuman, 
hindi kasindilim ng isang bahay na tahimik,
hindi tiyak na pumupukaw sa walang-hanggan,
tulad noong nagiging tala’t sumisikat sa gabi—

at iniiwan ka (hindi mawawaang makalas)
sa iyong buhay, balisa’t dambuhala’t humihinog,
kung kaya, minsa’y takda’t minsa’y nauunawa, 
nagsasalitan, sa iyong loob, bituin at bato.

Noong nakaraang taon, dalawang araw bago ang kaarawan ko, dahil na rin sa lumbay na dinadala (bakit ba ako malalim kung makaramdam, sino ang may pananagutan sa sarili kong nararamdaman, atbp.), naalimpungatan ako bago sumikat ang araw, at habang nakatayo sa dilim, umaalingawngaw sa utak ko ang kalahating taludtod ni Rilke sa Ingles, na, kinalaunang malalaman ko, isinalin ni Joanna Macy: “No feeling is final.” Ilang buwan pa ang lumipas, binalikan ko ang parehong tula ni Rilke, sa pagkakataong ito sa Aleman, para maunawaan ang ibig niyang sabihin tungkol sa pagiging hindi pangwakas ng mga nararamdaman. Sa panahon ding iyon, nagsimula akong tangkain, gaanuman karahan, na isalin ang mga tula ni Rilke, ang ilan sa pinakapaborito ko, sa Filipino, sa pamamagitan ng kakarampot na Alemang natutunan ko sa pamantasan at paghahambing sa mga matatagpuang salin ng mga ito sa Ingles.

Ang tatlong saling tula na ito ay ilan sa mga una kong tangkang maisalin si Rilke sa Filipino. Bukod sa pag-uulit ng ilang imahen, tulad ng bato (Stein), laylayan/dulo (Rand), at saplot (Gewand), may magkakatulad na pagtataya ang mga ito hinggil sa pagkabingit ng bagay-bagay—ang parehong pakiramdam, masasabi ko na ngayon, nang may higit na kalinawan, na naramdaman ko sa panahong unang dinalaw ako ng tula ni Rilke isang madaling-araw.

Ang tulang “Archaïscher Torso Appolos” (Sinaunang Torso ni Apollo) ay inilimbag sa Der Neuen Gedichte Anderer Teil (1908); ang “[Gott spricht zu jedem nur, eh er ihn macht]” (Binubulungan tayo ng Diyos, bago likhain), sa Das Stunden-Buch (1905); habang ang “Abend” (Gabi) naman ay sa Das Buch Der Bilder (1902).

Si Rainer Maria Rilke (1875-1926) ay isang Austrianong makata, kilala sa kaniyang mapagmuning liriko sa wikang Aleman. Isa rin siya sa itinuturing na inspirasyon ng Panulaang Bagay na pinasimulan nina Rolando Tinio at iba pang makata noong dekada ’60 sa Pamantasang Ateneo de Manila.

Buhi pa ang tanom by the windowsill.
            But barely. Galantaw ko sa gawas:
widows carry their rosaries
            and the bodies of their boys. Hinay

ang dagan sa karwahe. Daginuton
            ang mata’g segundo ug minuto
before the music comes to mute
            ug gihinlo na ang muta sa mata.

Umog na ang panyo, bearing what
            is left of memory. Guwapo kaayo ka
unta, but beauty is ever so briefly
            the way gilamon sa bakunawa

ang adlaw ug giluwa ra pud niya.
            Dili ko mabusog niining
kinabuhi. How cruel is the joke: to die.
            But not really. Instead, panuhot:

Gikabuhi ko simply by
            living too much. Dalo ko
ug gihatag unta nako ning sobra
            to the boy in the box. Bata kaayo ka,

Dong, apan you dug the soil too deep
            and dinner is now spoiled. Empty
ang bangkete. Sayang ang salin,
            gatapok sa ganghaan. Diha, I hope

you are well-fed ug mubus-uk
            imong aping. Loss is the cicadas
chirping at night and the familiar
            sound of your wonder

is absent. I wander around your bed
            and smell the absence. Ping-ot ra ni
sa ilong, mayta, ug bangungot ra ni
            nga makamata pa ko. But I wake

to your wake. I wake to mine.
            I watch the candles slowly waltz
its expiration. Hinay-hinay og tubo,
            Dong, I am losing grip of the root

word for son. Is it sun or a sonata?
            Nilupad naka uban sa mga mariposa.
Ayaw sah. Lapad ang imong hiyom
            the way the pink horizon will greet you.

Pag-agi ko ngan sa’ ak’ manghud
basi mag-alog tubig,
nakadto si Grade-5 nagtutupo a’ kiray 
nga nagbabasa Aliwan Komiks
sa tindahan ni Man Enring.
Kanya pangandiis sa wala nga bayhon
ngan ligpuyok nga mata,
mao gud a’ nakapagwapo kanya.

Grade 4 ak’ kudi nakila siya sa ak’.
Kay nano nga diri nga magpadis gud kami sa kanta
sito mayaon okasyon sa parokya?
Siya si Josep, ako si Maria.

Inagi siya sa amo classroom kahapon. 
Kapot ko a’ silhig nga gihay kay api ak’ sa sweepers.
Binalik siya kahuman sa pira nga pitad. 
Nagkabuslungay kami. Hinutok ak’ dayon.
Liningag ak’ sa lamesa ni Ma’am Aida.
Hiniyom si Ma’am sa ak’.
Gilaksi ko ak’ pagkahig sa wala ngan sa tuo 
basi mahuman na am’ panlimpyo.
Kada ko paglilingi ka’ Ma’am,
nahiyom siya. Namamaso man
ako’ kahimo ngan talinga.

Bitbit ko sa ak’ mga kamot,
sa tuo ngan sa wala, a’ duha nga galon
nga puno si’ tubig abot sa ganggang. 
Pag-abot namo sa yungod sa’ mga 
nagbabasa—turupad sa lingkuran 
a’ mga nagpiplite si’ komiks—
naghinay-hinay ak’ sa’ ak’ mga pitad
basi wara makadipara sa am’ pag-agi.
Naduroy man lugod a’ maghulos namo
nga sipit ni Intoy pagtunog 
kada pagtutunob sa semento. 

Plakplakplakplak! 
Plakplakplakplak!
Ayaw gud man paghangad, gwapo nga Grade 5,
kay makikita mo ak’ gisi nga short
harani sa ak’ bubot!
Ku maaram la ak’ nga ada ka,
wara ak kunta karuyag pag-alog.
Ako’ na la kunta manghud.


*

 

Author’s note: The apostrophes in words like a', ako', sa', and si' indicate the elision of the final /n/ sound (or /on/ in ak'), reflecting the distinct Ninorte-Samarnon Waray variant spoken in San Roque, Northern Samar.